Usturlap Nedir? Kim İcat Etti? Özellikleri Nelerdir?

Usturlap astronomi ölçümlerinin kullanımında oldukça fazla görev üstlenmiş bir tarihi bir cihaz olarak karşımıza çıkmaktadır. Usturlabı ilk keşfeden kesin olarak bilinmemekle beraber rivayetlerden yola çıkılarak Abbasi döneminde yaşamını sürdürmüş ve bu alanda kitap yazmış astronomi alimi İbrahim El- Fezari olarak bilinmektedir.

Bunun yanı sıra özellikle belirtmek isteriz ki İbrahim El Fezari İslam Dünyasında usturlabı ilk kez kullanmıştır. İbrahim El Fezari dışında bu konu hakkında Biruni, Habeşüp Hasib ve Biruni bu konu hakkında kitaplar yazmışlardır. Usturlabın kullanım alanlarını ele alacak olursak başta Güneş olmak üzere gezegen, ay ve yıldızların konumlarını belirlemek amacı ile kullanılır. Bunun yani sıra İslam dininde namaz vakitlerini belirlenmesinde matematik sorularının hesaplanmasında ve yerel saat hesaplanmalarında da usturlabın görevi öldükçe büyüktür.

Usturlabın detaylı olarak tarihini ele alacak olursak usturlap Yunanca bir terimdir. Hatta ilk olarak Hipparkos ve Apollonios tarafından keşfedilmiştir. Bunun yanı sıra Batlamyus tarafından kullanılmıştır. Batlayumsun kullandığına dair kaynakları ise Batılı kaynaklar da görebilmekteyiz.9. yüzyıla geldiğimizde Harran da yer alan büyük bir üniversitede Abbasi halifeleri ilim ve kültür alanında ders verirken usturlap kullanıyordu. Hatta Abbasi halifeleri usturlap üzerine çeşitli eserler yazmıştır. Usturlap üzerine yazılan en eski kitap Bağdat’ta yaşamını sürdüren Ali Bin İsa tarafından yazılmıştır. Yazının en başında da belirttiğimiz üzere rivayetler kapsamında usturlabı ilk keşfeden ve bu konuda ilk usturlap kitabını yazan Abbasi döneminin astronomi âlimlerinden biri olan İbrahim El Ferazidir. fakat yine ifade edeceğimiz üzere bu bilgi rivayetler ile bizlere aktarılmıştır.

Bunun yanı sıra 17. Yüzyıla kadar Avrupa’da oldukça fazla yoğun olarak kullanılıp ilgi görülen usturlap 18. Yüzyılın sonuna doğru yavaş yavaş önemini kaybetmeye yüz tutmuştur. Tarihteki bilgileri detaylı olarak ele aldığımız zaman on ikinci yüzyılda usturlap cihazının geliştirilerek baston şeklinde usturlap haline getirilmesinde Şerafeddin el Tusi oldukça fazla katkı sağlamıştır. İlk usturlap cihazını yapan kişi ise Avrupa’da 1365 yılında Fransa ülkesinde doğup burada yaşamını sürdürmüş olan Jean Fusoris isimli bilgin olarak karşımıza çıkmaktadır. Klasik usturaplar genelde pirinçten elde edilmiştir. Çapları ise yalnızca 15 ile 20 cm arasında sınırlıdır.

İlginizi Çekebilir  Fransız İhtilali’nin Osmanlı Devleti’ne Etkileri

Usturlap Kullanımı Nasıldır?

Tarihte 17. Yüzyıla kadar Avrupa’da oldukça yaygın olarak kullanılan usturlap neredeyse pek çok alanda kullanılmaktadır. Usturlabın kullanımında ise elbette belirli bir çalışma prensibi yer almaktadır. Usturlap cihazının üst bölgesinde, yerel saat gösterimi, aylar, aylara karşılık gelen rakamlar, kraliçe takım yıldızı, kutup yıldızı ortada, küçük ayı takım yıldızı büyük ayı takım yıldızı bilgileri bulunmaktadır. Usturlap cihazı ile birlikte gökyüzündeki yıldızlara tutularak yıldızların konumları ortaya çıkmaktadır. Usturlap cihazı ile birlikte özellikle altı çizilmesi gerekir ki bilim insanları ayı, gezegenleri, güneşi yıldızları daha yakından izleme imkanına sahip olmuşlardır. Usturlap cihazı bilim insanlarına konumlar göstermiştir. Ortaya çıkmış olan bu konumlara ve yüksekliklere göre yerel saat hesaplamaları yapılmıştır. Aynı zamanda namaz vakitlerini de yerel saat hesaplamaları da matematiksel işlemler ile yapılmıştır.

Usturlap Yapımı

Usturlap özellikle astronomi ölçümlerinde kullanılmış olan tarihi bir ölçüm cihazı olarak karşımıza çıkmaktadır. Eski dönemlerde usturlap kullanılarak Ay, Güneş, yıldız ve gezegenlerin konumları belirlenmiştir. Usturlap şimdiki dönemde çocukların gezegenleri tanıması, uzayı tanıması için yapılabilir. Usturlap yapmak için gerekli olan malzemeler aşağıda listeler halinde yer almaktadır:
Malzemeler

  • Usturlap çıktısı
  • İp
  • Makas
  • Yapıştırıcı, bant
  • Somun (veya ağırlık için ipten geçirilebilecek herhangi bir cisim)
  • Pipet

Öncelikle usturlap yapımında usturlap çıktısını gerekli olan alanlardan kesmeniz gerekir. Ardından kesmiş olduğunuz parçaları mukavvalar ile birbirine birleştirmeniz gerekmektedir. Usturlap yapmak için köşe ucundan bir delik açın ve ipi delikten geçirin. Bir sonraki ve son işlemimizde ise 90˚’ye tahta çubuk, 0˚’ye pipet gelecek şekilde yapıştırın. Usturlabınız hazır. Her ne kadar eski dönemlerde usturlap kullanılarak astronomi ve bilimsel alanlarda çalışmalar yürütülmüş olsa da günümüz de astronomi ve bilimsel alanda çalışmalar genellikle modern astronomi aletleri ile yapılmaktadır. Usturlap günümüze kadar aktarılmış olsa da kullanım açısından yaygın bir cihaz değildir.

Müslümanlar Usturlabı Nasıl Tanıdı?

Bu noktada özellikle altı çizilmesi gereken bir durum var ki İslam öncesinde de usturlap vardı. Antik yunan döneminde bu yana usturlap zaten kullanılmaktaydı. Müslümanlara usturlabı tanıtan kişi ilse 9. Yüzyılda Maşallah isimli ir bilgin olarak karşımıza çıkmaktadır. Maşallah isimli bilgin Arapça risale ile Müslümanlara usturlabı tanıtmıştır.

İlginizi Çekebilir  Türk İslam Bilginleri: Çalıştıkları Alanlar ve Eserleri

Usturlabın önemli bir çalışma prensibi vardır. Kutup noktasının görüş noktası usturlap kullanımında esas alınır. Usturlap ile birlikte başta Güneş olmak üzere Ay, yıldız ve gezegenlerin konumları, koordinat çizgileri ele alınır. Bunun yanı sıra konum ve koordinat belirlemenin yanı sıra usturlap aynı zamanda dağların yüksekliğinin belirlenmesinde, matematik sorularının hesaplanmasında, namaz vakitlerinin belirlenmesinde oldukça önemli astronomik cihaz olmuştur.

Usturlabın Çeşitleri

Antik Yunan Çağında Hipparkos ve Apollonius tarafından kullanılan ardından Batlamyus tarafından geliştirilmiş olan usturlap özellikle vurgulanması gerekir ki astronomi alanında pek çok fayda sağlamıştır. Usturlap Planisferik usturlap, evrensel usturlap, denizci usturlap olmak üzere 3 ayrı çeşitte ele alınır. Bu usturlaplardan planisferik usturlap yıldızları yalnızca bir enlemde analiz edebilmek amacı ile oluşturulmuştur. Bu sebepten dolayı planisferik usturlap belirli bir enlemde dizilmiş olan bütün yıldızların konum ve koordinatlarını kolaylık ile bilmektedir. Usturlabın üzerinde farklı düzlemleri ayırt etmek için veriler yer almaktadır. Eğer yıldızların konum ve koordinatları dışında başka bir gözlem yapmak isterseniz örnek verecek olursak planisferik usturlap ile gezegenlerin konumunu hesaplayacak olursak burada yer alan bütün verileri tekrar ayarlamanız gerekir.

Evrensel usturlap çeşidini ele aldığımızda ise kullanımı en karmaşık usturlap çeşidi evrensel usturlaptır. Hatta bilim insanları bile nasıl kullanılacağını uzun zamanlar içerisinde öğrenmişlerdir. Evrensel usturlabın arka kısmında nişangâhlı çifte ibre yer almaktadır. Bunun yanı sıra işleyişini yeterince öğrenirseniz evrensel usturlap çok güzel bilgiler vermektedir. Son usturlap çeşidimiz ise

Denizci Usturlap olarak karşımıza çıkmaktadır. Denizci usturlap adından da anlaşılacağı üzere denizlerde kullanılan bir usturlap çeşididir. Fakat burada özellikle belirtilmesi gerekir ki denizci usturlap gökyüzündeki güneşi, ayı, yıldızların ya da gezegenlerin konum ve koordinatlarını ölçmek için kullanılmaz. Aynı zamanda kaptanları açık denizlere yönlendirmek amacı ile de denizci usturlap tercih edilmekteydi. Burada konumları bilmek denizcilere odlukça fazla avantaj sağlamaktadır. Bunun yanı sıra Dünya’nın eksen eğikliğini de ölçebilirsiniz. Usturlabı doğru kullandığınız taktirde size güzel bilgiler vermektedir.

Usturlapla Yapılan Ölçümler

Usturlap kullanarak, yıldızların, Ay’ın, Güneş’in konumları tespit edilmektedir. Bunun yanı sıra usturlapla birlikte Dünya’nın eksen eğikliğini rahatlık ile ölçebilirsiniz. Şimdiler de her ne kadar yüksek teknolojili elektronik cihazlar ile Ay’ın, Güneş’in, yıldızların ve gezegenlerin ölçümü yapılsa da eskiden usturlap kullanımı oldukça yaygındı. Astronomi ve bilimsel çalışmalarda usturlap oldukça önemli katkı sağlamaktaydı. Bunun yanı sıra usturlap ile birlikte başta astronomi çalışmalar olmak üzere matematik hesaplamalar, namaz vakitlerinin saatlerini belirleme ve matematik problemleri çözme konusunda size oldukça fazla fayda sağlaması ile bilinmektedir.

İlginizi Çekebilir  Yararlı ve Zararlı Cemiyetler Nelerdir?

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu
Kapalı